Türk Edebiyatı Tarihi      

      Halk Edebiyatı       

         Divan Edebiyatı         

       Modern Türk Edebiyatı      

      Yazar ve Şairler      

       Edebi Sanatlar       

         Edebi Akımlar         

       Anlatım Türleri      

      100 Temel Eser      

      Kitap Tanıtımları       

        Düzyazı Türleri         

        Edebiyat Sözlüğü      

      Dünya Edebiyatı      

        Edebiyat Makaleleri      




      Şiir Nedir?      

     Şiir Türleri       

        Ölçü         

       Uyak ve Redif    

     Halk Şiiri      

       Divan Şiiri       

         Modern Şiir         

       Görüntülü Şiirler      

      Türkülü Hikayeler     




      Türkçenin Tarihi      

     Dil Makaleleri       

        Ses Bilgisi         

     Kelime    

       Cümle      

       Paragraf       

        Metin         

      Yazım ve Noktalama      

      Atasözleri     

        Deyimler         

      Sözlükler      




     Planlar      

     Yazılı Soruları       

       Türkçe Dersi         

       Dil ve Anlatım Dersi    

    Türk Edebiyatı Dersi      

       Kompozisyon       

        ÖSS         

      SBS      

      KPSS     

      Kültür-Edebiyat Kulübü    

      Belirli Gün ve Haftalar      



FİİLLER (EYLEMLER)
Fiil Çatısı

Çekimli bir fiilden oluşan yüklemin nesne ve özneye göre gösterdiği durumlara çatı denir. Bundan hareketle, yüklemin isim soylu sözcüklerden oluştuğu cümlelerde çatının aranmayacağını söyleyebiliriz.

Çatı; yüklemin nesne ve özneyle ilgisi olduğundan, sorularda karşımıza çoğu kez, nesne-yüklem ve özne-yüklem ilişkisi olarak çıkar. Şimdi bunları ayrı ayrı inceleyelim

NESNE - YÜKLEM İLİŞKİSİ

Fiiller nesne alıp almamalarına göre değişik şekillerde adlandırılır. Bunları dört grupta inceleyebiliriz.

1. Geçişli Fiil

Nesne alabilen fiillerdir. Bir fiilin nesne alıp almadığının nasıl anlaşılacağını cümle öğelerinde "nesne" konusunda işlemiştik. Buna göre, fiil nesne alıyorsa geçişli olacaktır.
Örneğin;

"Etrafı daha iyi görebilmek için ışığı yaktı."

cümlesinde "yaktı" yüklemdir; "o" gizli öznedir. Nesneyi bulmak için "O neyi yaktı?" diye soruyoruz. "ışığı" cevabı geliyor. Öyleyse yüklem nesne almıştır; "yakmak" fiili geçişli bir fiildir.

Fiilin geçişli olması için cümlede mutlaka nesnesinin bulunması gerekmez. Bazen fiil geçişli olduğu halde cümlede nesne kullanılmamış da olabilir.
Örneğin;

"Ahmet mutlaka senden öğrenmiştir."

cümlesinde "öğrenmiştir" yüklemine "Neyi öğrenmiştir?" diye sorduğumuzda cümlede herhangi bir öğenin cevap vermediğini görüyoruz. Ancak biz cümleye "onu" gibi bir nesne ilave edebiliriz. Öyleyse bu cümlenin yüklemi geçişlidir, ancak cümlede nesne yoktur. Böyle cümlelerde bir tür "gizli nesne" nin varlığı söz konusudur. Bu durumun görüldüğü cümleleri daima "onu" sözüyle kontrol edin, çünkü bu söz yalnızca nesne olabilir.

2. Geçişsiz Fiil

Nesne almayan fiillerdir. Bu fiillerin yüklem olduğu cümlelere dışarıdan da herhangi bir nesne getirilemez.
Örneğin;

"Eve dönünce, yorgunluktan, uzandığım yerde uyuyakalmıştım."

cümlesinin yüklemine "Neyi uyuyakalmıştım?" diye sorduğumuzda mantıklı bir soru olmadığını görüyoruz. Çünkü bu fiiil nesne almaz; yani geçişsizdir.

Fiiller değişik eklerle çatı özelliğini değiştirebilir. Bu durumda "oldurganlık, ettirgenlik" durumu ortaya çıkar.

3- Oldurgan Fiil

Geçişsiz fiil tabanlarına "-(i)t, -(i)r, -tir" ekleri getirilerek geçişlilik özelliği kazandırılabilir. Böyle fiillere "OLDURGAN" fiiller denir.

(Geçişsiz fiil) + (-it, -ir, -tir) = oldurgan fili
Kaçmak        Kaç - ır- mak.
Ağlamak (geçişsiz) - Ağla - t - mak (oldurgan)
Kaçmak (geçişsiz)-kaçırmak(oldurgan)
Ağlamak(geçişsiz)- ağlatmak(oldurgan)
Ölmek(geçişsiz - öldürmek(oldurgan)…gibi


4- Ettirgen Fiil

Geçişli fiillerin tabanlarına "-(i)t, -(i)r, -tir" ekleri getirilerek geçişliliğin derecesi artırılabilir. Böyle fillere "ETTİRGEN" filler denir.

Çözmek ( geçişli)- çözdürmek (ettirgen).
Yıkamak (geçişli) Yıkatmak(ettirgen)
Kırmak (geçişli) kırdırmak(ettirgen).
Saklamak (geçişli) saklatmak(ettirgen)…gibi

Uyarı:
Ettirgen fiillerle oldurgan fiiller aynı eklerle oluşturulduğundan bunları karıştırmamalıyız. "-it, -ir, -tir" eklerinden birini alan fiil ya oldurgan ya da ettirgendir. Özneleri yapıcı olanlara oldurgan; yaptırıcı olanlara ettirgen deriz.

Fiillerin geçişliliği kullanılan bu eklerlerle daha da artırılabilir.

Çöz-dür-t-mek (iki defa geçişlilik artırılmış)…gibi

* Bazı fiiller aldıkları eklerle geçişli (oldurgan) olurken yapılarında değişiklik olur.

Gelmek - gel - dir - mek, ge - tir - mek.
Uzanmak - Uzan - dır - mak, uza - t - mak
Görünmek - görün - dür - mek,
göstermek Gitmek - git - tir - mek, götürmek


ÖZNE - YÜKLEM İLİŞKİSİ

Öznenin yüklemle ilişkisi beş grupta incelenir.

1. Etken Fiil

Yüklem durumundaki fiilin bildirdiği işi, öznenin kendisi yapıyorsa fiil etkendir.
Örneğin;

"Masanın üzerini güzelce temizledi."
cümlesinde yapan kim?" diye sorduğumuzda yine "o" cevabı geliyor. Yani özne, yüklemin bildirdiği işi kendisi yapmıştır. Öyleyse fiil etkendir.

"Yağmur yağıyor yine ince ince."
"Taş bu yola nereden düşmüş?"
"Yapraklar gittikçe daha çok sararıyor."
"Yaşlı kadının elleri bir hayli buruşmuştu."
cümlelerinin yüklemleri de etken fiildir.

2. Edilgen Fiil

Fiilin bildirdiği işi özne değil de başkası yapıyorsa, özne bu işten etkileniyorsa, fiil edilgendir. Bu fiiller, etken fiillere "-l-" ve "-n-" eklerinin getirilmesiyle yapılır. Etken fiilin nesnesi olan öğe, fiil edilgen yapıldığında özne durumuna geçer ve bu öznelere "sözde özne" adı verilir.
Örneğin etken fiilde örnek verdiğimiz cümleyi edilgen yapalım;

"Masanın üzeri güzelce temizlendi."

cümlesini incelersek; "temizlendi" yüklemdir. "Temizlenen ne?" diye sorduğumuzda "Masanın üzeri" öznesi cevap veriyor. "İşi yapan kim?" diye sorduğumuzda, "başkası" cevabı gelir. Yani işi yapan özne değil, başkasıdır. Çünkü masa kendi kendini temizleyemez. Öyleyse fiil edilgendir, öznesi de sözde öznedir.

3. Dönüşlü Fiil

Fiilin bildirdiği işi özne kendi üzerinde yapıyorsa, yani özne hem işi yapan, hem de yaptığı işten etkilenense, bu anlamı veren fiil dönüşlüdür. Dönüşlü fiiller de etken fiillere "-l-" ve "-n-" ekleri getirilerek yapılır.

"Tarağı eline alıp bir süre tarandı."

cümlesinde tarama işini öznenin kendi üzerinde yaptığı bellidir. Dolayısıyla fiil dönüşlüdür.

4. İşteş Fiil

En az iki özne tarafından yapılabilen fiillerdir. Bu fiiller, fiillere "-ş-" eki getirilerek türetilir. Bazı fiiller ise kök olarak "-ş-" ile bitmiştir ve işteş özellik gösterir.
İşteş fiiller işin yapılışına göre iki grupta incelenir.
a. Karşılıklı yapılma bildirir

Yüklem durumundaki fiilin anlamında öznelerin işi birbirlerine karşı yaptıkları görülür.

"Yolda karşılaşınca mutlaka selamlaşırlardı."

cümlesine baktığımızda "selamlaşmak" eyleminin kişilerin karşılıklı yaptıkları bir iş olduğunu görürüz. İki kişi birbirine selam vermiştir.

"Ortadaki elmaları paylaştılar."
"Boş yere saatlerce tartıştılar."
"Boksörler çok yaman dövüştüler."
cümlelerindeki yüklemler karşılıklı yapılan işteş fiillerdir.
b. Birlikte yapılma bildirir

Bunlarda özneler işi birbirlerine karşı değil hep birlikte yaparlar. Yani karşıdan bir hareketin olduğu görülmez.

"Çocuklar odaya girer girmez yemeklerin başına üşüştüler."

cümlesinde "üşüşme" işini çocuklar hep birlikte yapmışlardır.

"Kuzular otların arasından meleşiyor."
"Kuşlar etrafta sevinçle uçuşuyor.
"Çocuklar ağaçların arasında koşuşuyor."
cümlelerindeki yüklemler birlikte yapılma bildiren işteş fiillerdir.

"Okula bu sabah birlikte gittiler."

cümlesinde de yüklem birlikte yapılma bildirir, ancak biz buna işteş diyemeyiz. Çünkü işteş fiiller, önceden de söylemiştik, mutlaka "-ş-" ile bitmelidir.

Yapıca "-ş-" ile biten her fiil elbette işteş değildir.

"Adam genç yaşında dünyayı dolaştı."
cümlesinde yüklem işteş değildir; çünkü karşılıklı ya da birlikte yapılma anlamı yoktur.

Bazı kaynaklarda "nitelikte eşitlik" adıyla işteş sınıfına alınan, oluş bildiren fiiller de vardır.
"Elleri çalışmaktan nasırlaşmış."
"Görmeyeli bir hayli güzelleşmiş."
"Pantolonu, yerde oturmaktan kırışmış."

cümlelerindeki yüklemler bu türdendir. Ancak bunlarda herhangi bir iş bildirme olmadığından "işteş" mantığına pek uygunluk görülmez. Sorularda da bunun işteş olduğuna dair bir ipucu verilmemiştir.


Sinava Hazirlik