DADAİZM
Sanattan siyasete kurulu her düzeni anlamsız bularak yıkmaya çalışan sanat akımının adıdır. Taraftarına Dadaist denir. Dadaistler dil ve estetik kurallarını biryana iterek, başıboş bir yol tutmuşlardır. Dadaizm 1916 yılında ortaya çıktı. Zürih’te Cafe Tezrass’ta Romen asıllı Tristan Tzara, Huns Arp, Georges Ribemont Dgessqnes gibi arkadaşlan arasında bir anlam taşımayan “dada” kelimesinin ortaya atmış ve bu kelime her şeye başkaldırışın ismi olmuştur.

1. Dünya Savaşı’nın yol açtığı çöküntü ve inanç buhranının tesiri altında gelişen daizm, kişiyi, aklın sağladığı her türlü sistemden, sanatın bütünlüğünü sağlayan ölçüden, toplumu inanç, gelenek ve ahlak anlayışından uzaklaştırmak ister. Eski olan her şey yıkılmalıdır.
Dadaister, devamlı şüphe içindedirler; hiçbir şeyin doğruluğuna ve varlığına inanmazlar. Aklın bir kıymeti yoktur. Düşünceye v şuurlu tavra karşıdırlar. Kendilerinden önce oluşan bütün edebiyat akımlarını mizah yollu alaya alırlar.

Dadaistler estetik kaygısı taşımazlar. Sanatta dil, şekil, kafiye uyumunda hiç önem vermedikleri gibi, bu uyumlardan uzaklaştıkça “yapılan şeyin” daha da kıymet kazanacağını savunurlar. Gülünç, kaba ve bayağı her türlü saçmalığı ön plana çıkarırlar. Dadadizmin önemli temsilcilerinden Francis Picabia kendilerini şu cümlelerle anlatır: “Ne yaptığımızı anlamıyorsunuz değil mi? Aziz dostlar, onu biz sizden daha az anlıyoruz. Ne saadet değil mi? Hakkınız var! Bir defa daha Papa ile uyumak isterdim! Yine mi anlamıyorsunuz? Ben de anlamıyorum, ne kadar hazin bu!” Dadizmin öncüsü Tristan Tzara “Gerçek dada, dadaya karşıdır” diyerek felsefelerini ortaya koyar.
Savaş sonunda l919’da Paris’e giden Tristan Tzara’nın çevresine toplanan Breton, Soupault, Peret, Aragon dadadizmi l922’ye kadar sürdürdüler. Bu tarihten sonra dadaizm yerini sürrealizme bıraktı.

DANDİZM
Yapmacık üslubu ifade eder. Dandizm XIX. yüzyılın ilk yarısında İngiliz sosyetesi mensuplarının bazılarına verilen ad idi. Şıklıklarıyla dikkati çeken bu kişilerin açtığı çığıra dandizm adı verilmiştir. Fransa’da da sosyetede yer alanlar, sosyal durumda estetik bir olgunluk aramışlar ve orta tabaka kalkının duygularını hor görmüşlerdir. Edebiyatta ise “dandy”den ilham alınarak taklit edilmemesi maksadıyla yapmacık üslüp kullanmaya dandizm denmiştir.

DARAYAK
Aşık edebiyatında pek az kafiye olabilecek sözlere denir. Aşık’ın karşılaşma sırasında en azından dört ayak kafıye) bulması gerekir. Diğer aşık da aynı ayakta dört kelime söylemek zorundadır. Dayarak darkapı diye de bilinir.

 
DARB-İ MESEL

Meydana gelen bir durumu, misal getirerek ve temsil yoluyla anlatmak için kullanılan kalıplaşmış hikmetli söz. Türkçe’de, çokluk şekli olan durüb-ı emsal de kullanılmıştır. (Bk. ATASÖZÜ).

DEKADANLIK
Edebiyatın soysuzlaşması anlamında kullanılan bir tabirdir. Kelime “düşmek” karşılığıdır. Zamanla cemiyetlerin ve müesseselerin gerilemesi anlamına kullanılmıştır. XIX. yüzyıl sonlarında Fransa’da parnasçıların katılığına karşı bir tepki olarak sembolizmin aşırı inceliklerinden hoşlanan sanatçılara dekadanlar denmişti. Bunların içinde Boudielarie, Mallarme, Verlaine gibi ünlü şair ve yazarlar bulunuyorlardı,
Sanattan başka gaye gütmeyen dekadanlar, başıboşluk, sorumsuzluk ve bohem hayatı içinde iyimserlikle karamsarlığı birbirine karıştırmışlardır.
Türk edebiyatında dekadan tabirini ilk önce Ahmet Midhat Efendi kullanmıştır. Servet-i Fünün dergisi çevresinde toplanan Edebiyat-ı cedide şairlerini gülünç göstermek için onlara “dekanlar” demiştir. Ahmed Mithat Efendi’nin l895’te Sabah gazetesinde-yayınladığı “Dekadanlar” başlıklı makalesi beş yıl süren büyük kalem kavgasına yol açmıştı. En çok Cenab Şahabeddin’in suçlandıği tartışmaya Ahmed Rasim, Hüseyin Cahid, Ahmed Hikmet de katıldı. Cenab Sahabeddin duygularını şöyle dile getirir: “Sesimizi dimağımıza topladık; zamanımızın felsefe-i piç ü tü- binalüyık, acı  bir üslup aradık; bulduğumuza: Dekadanlık dediler.”

DEKOR
Tiyatro, sinema, televizyon oyunlarında olayla olayın geçtiği yer arasında uyum sağlamak için sahnede kurulan düzen. Eserin konusuna göre sahnede kullanılan eşyanın tamamı. Dekor tabii olmalı, seyirci yadırgamamalıdır.

DELALET
Söz ile mana arasındaki münasebet. Kelimenin okunduğu veya söylendiği zaman zihinde canlanan şekil. Etimolojik anlamı: “Bir şeydir ki onu anlamaktan başka bir şeyi anlamak gerekir.” İki başlık altında incelenir:

1. Sözle alakalı olmayan delalet (gayr-ı lafzi delalet). ikiye ayrılır:

A. Delalet-i vaz’iye: Bu şekilde kelime ile anlam arasında sözle ilgili olmayan, çağrışıma dayalı bir delalet vardır. Şemsiyenin yağmuru, insan ayağı izninin insanı hatırlatması gibi.

 B. Delalet-i akliye: Parçanın bütünt, eserin müessiri hatırlatması. Kainatın Allah’a delaleti gibi.

2. Sözle alakalı delalet (Lafzi delalet): Üçe ayrılır:

A. Delalet-i mutabıkıye (uygunluk): Sözün, ifade ettiği şeyin bütünü karşılaması hJi. Ev denince bütün odalarıyla hatıra gelmesi gibi.

 B. Delalet-i tazammuniye: Sözün, ifade ettiği şeyin bir kısmını karşılaması imi. Ev kelimesinin odayı, çeşme kelimesinin musluğu hatırlatması gibi.

C. Delalet-i illizamiye: Sözün, kendi anlamını için gerekli olan başka bir anlamda kullanılması: Eli açık, gönlü geniş, eli uzun, ağzı sıkı vb.

 

 DENEME

Yazarın her hangi bir konu üzerinde, kesin hükümlere varmadan, kendi şahsi , görüş ve düşüncelerini anlattığı yazı türü. Eskiden “tecrübe-i kalemiye” (kalem tecrübesi) denirdi. Hayat, ölüm, aşk, gurbet, sanat, felsefe, din, ahlak, gelenek, siyaset vb. kişiyi veya toplumu ilgilendiren her şey denemeye konu olabilir. Çeşitli sanat olayları üzerine yazılan yorum mahiyetindeki yazılar da deneme türüne girer. Deneme türünün ele aldığı konuların sınırı yoktur.

 
Denemede yazarı her şeyi duygusuna ve dünya görüşüne göre değerlendirir. İşlediği konuda bütün bildiklerini anlattığı gibi, yorumlara da yer verir. Fakat kesin sonuca varmaz. Doğru kabul edilmiş birçok şeyi şüpheyle karşılayarak şahsi anlayış ve görüş çerçevesinde tekrar tekrar işler. Yazar sıkı kayıtlara bağlı değildir; kendi kendine konuşuyormuş gibi yazar. Denemede serbest bir kompozisyon örgüsü vardır.
Denemeleri, yazarın konuya yaklaşımı açısından sübjektif, objektif, karakter denemeleri, tenkit denemeleri gibi gruplara ayırabiliriz.
Deneme türü XVI. yüzyılda Fransa’- da Montaigne (1533—1592 Denemeler adlı eserinin çıkışıyla yayılmaya başladı. İngiliz François Bacon (l533-1592)de deneme türünün önemli bir temsilcisidir.

 

Deneme türü Türk edebiyatına Tanzimat’tan sonra girmiştir. İlk denemeciler arasında Cenab Şahabeddin (Evı-ak-ı Eyyöm (1915), Nesr-i Harb, Hesr- Sulh, TIryaki Sözleri 1918), Ahmed Haşim (Gurabahöne-i laklakan 1928, Bize Göre 1928), Ahmed Rasim, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Falih Rıfkı Atay’ın isimlerini sayabiliriz. Cumhuriyet’ten sonra gelişendeneme türünde eser veren yazarlar arasında Nurullah Ataç, Hasan Ali Yücel, Ahmet Hamdi Tanpınar, Sabahaddin Eyüpoğlu, Suut Kemal Yetkin, Cemil Meriç, Mehmet Kaplan, Salah birsel ye Sezai Karakoç’un adları görülür.

 
DERGİ
Belli aralıklarla çıkan yayımlara denir. Derginin gazeteden ayrıldığı başlıca özelliği, sınırlı bir okura seslenmesi ve bu sınırh sayıdaki okuru ilgilendiren araştırma, inceleme türündeki yazılara yer vermesidir. Dergiler haftalık, on günlük, onbeş günlük, aylık, iki aylık, üç aylık, dört aylık, altı aylık, yıllık, bazen de... Bazen da belirsiz süreler içinde yayınlanır. Dergilerin genel olarak konu tasniflerini şöyle sıralayabiliriz: İktisadi, sınai, ticari dergiler, tarıma dayalı, (hayvancılık, ormancılık v.b.) dergiler mesleki (tıp, hukuk vb.) dergiler, ilmi, teknik dergiler, kültür, sanat dergileri, siyaset, haber dergileri, eğlence, aktüalite ve spor dergileri, mizah dergileri, kadın dergileri, çocuk, gençlik ve okul dergileri, dini dergiler...

DESTAN
Aşık edebiyatının en uzun nazım şeklidir Dörtlü bendler halinde ve genellikle hece ölçüsünün on birli ve sekizli kalıplarıyla söylenen destanlar konularını savaş, yangın, deprem, salgın hastalık gibi felketlerden, eşkıya maceralarından, toplumun sakat, alay ve iğnelemeye müsait yönlerinden alırlar. Ayrıca öğüt (atasözü), bekçi, yaş, hayvan ve daha başka konularda da destanlar söylenir.

Destan ezberlenmesi ve kolay hatırlanması için genellikle zincirleme olarak yazılır. Şair, destanın son dörtlüğünde mahlasını söyler.

 
Örnek:
GENÇ OSMAN DESTANI

İbtida Bağdad’a sefer alanda
Atladı hendeği geçti Genç Osman
Vuruldu sancakdar, kahtı sancağı
İletti hendeğe dikti Genç Osman

Eğerleyin kır atımın ikisin
Fethedeyim düşmanların hepisin
Sabah namazında Bağdat kapısın
Allah Allah deyip açtı Genç Osman

 

Kul Mustafa karakolda gezerken
GUlle kurşun yağmur gibi yağarken
Yıkılası Bağdat seni döğerken
Şehitlere serdar oldu Genç Osman
Kayıkçı Kul Mustafa

DESTAN
Kelimenin sözlük anlamı “hikaye”, “masal”, “efsane” demektir. Halk edebiyatındaki nazım şekillerinden birinin adı da destandır. (Bk. DESTAN). Konumuz olan asıl destanda, bir milletin başından geçen çeşitli olaylar, felaketler, sevinçler, yenilgi ve başarılar, aralarında yetişen ve olayların meydana gelmesine sebep olan kahramanlar, dünyanın meydana gelişi, insanların yaradılışı, türeyişleri, ölüm, düşünüş ve inanışları yer alır. Destanlar bir milletin sözlü ve ortak edebi ürünleridir. Destanların bir kısmı inanılmayacak kadar hayali, mitolojik, bir kısmı da tarihi olaylara dayanan, menkıbevi mahiyettedirler. Destanlarda olay ve kahramanın millet vicdanında bıraktığı tesirler, cemiyetin duyduğu sevgi, nefret ve saygıya göre anlam kazandığı için, bir milletin düşüncelerini yansıtırlar.

 

DEVR, DEVİR

Yaratılış (madde) ve sona eriş (mead) arasındaki safhaları tasavvufa göre izah eden sistemin adıdır. Tasavvuf ehli bu sistemin esasını bir daireye benzettiği için devr adını almıştır. Şudur ve tecelli meselesi devir anlayışını meydana getirir. İnsan, var olan alemlerin en alt basamağındaki madde alemine baba belinde ve ana rahminde bulunan meni ve emşac denen erlik ve kadınlık suyundan meydana gelir. Baba ve ana bunları, yedikleri, bitki, canlılar ve cansızlardan, bitkiler, canlılar ve cansızlar dört unsur denen hava, su, ateş ve yelle göklerin birleşmesinden meydana getirir. Gökler ve onların cisimleri olan yıldızlar “Mutlak Varlık” olan Tanrı’nın zatından ilim olarak tecelli ederler. Bunların dönmesiyle “dört unsur”, dört unsurun birleşmesiyle bitkiler, canlılar, cansızlar meydana gelir. Baba ve ana bunları yemesiyle erlik ve kadınlık suyu oluşur.

İnsan “Mutlak Vücut”tan kopup bu aleme düşer, sonra tekrar aslına kavuşur. Bu “çıkış”, “oluş” ve “kavuşma” bir “daire”yi andırır. Çıkış noktasına kavs-i nüzul, kavuşma noktasına da kavs-ı uruç denir. “Mutlak Vücut”tan ayrılan Tanrı nuru, akl-ı kül’den, ukül-ı tis’a’ya (dokuz akıla), nüfu-ı tis’a’ya (dokuz nefse), eflkı tis’a’ya (dokuz feleğe), tabyi-i erbaa’ya (dört tabiata), onlardan da ansır-ı erbaa’ya (dört unsura) ve toprağa geçer. Kavs-ı nüzul (iniş kavsi) veya mebde (başlangıç) budur. Buradan dolaşarak topraktan madene, madenden bitkiye, bitkiden hayvank, hayvandan insana, insandan da İnsan-ı kâmile (kamil insana) geçerek, tekrar aslına yani Tanrı’ya döner. Bu ikinci devir kavs-ı suüd (çıkış kavsı), kavs-ı urüç (yükseliş kavsı) veya mead (son buluş) diye adlandırılır. Bu konuyu işleyen şairlerin manzumeleri devriye adıyla anılır. (Bk. DEVRİYE)

.
DEVRİYE
Tasavvuf edebiyatında devir (bk. DEVR) nazariyesini işleyen şiirlere verilen addır. Devriyeler konularına göre birkaç kısımda incelenirler. İnişi (mebde veya kavs-ı nüzul) anlatanlara ferşiye, çıkışı (mead veya kavs-ı uruc) anlatanlara arşiye denir. Şair, basit, duygulu, açık veya gizli, dokuz babadan, dört anadan, üç çocuktan bahsederek, babasını şehvete getiren kendisi olması yönüyle “Ananun nikâhını ben kıydım...” gibi şathiye tarzında da bu nazariyeyi işler. Bu tür daha çok melami şairlerde görülür.

 
Devriyelerin bir kısmı da tarikata girişle teslim ve ikrarı anlatır. Devriyeler çokluk Alevi-Bektaşi şairler tarafından yazılmıştır. Konunun inceliği sebebiyle, Sünni şairlerce pek itibar edilmeyen bu tür destan, koşma, nefes, ilahi şekillerinde söylenir. Örneğini verdiğimiz şiirde ferşiye ve arşiye türünü görmek mümkündür:

Cihan var olmadan ketm-i ademde
Hak ile birlikte yekdaş idüm ben
Yaratdı bu mülki çünki o demde
Yapdum tasvirini nakkaş idüm ben

Anasırdan bir libasa büründüm
Nesr u bad u hak u adan göründüm
Hayrü‘1-beşer ile dünyaya geldüm
Adem ile bile bir yaş idüm ben

 

Ademün sulbünden Şit olup geldüm

Nûh-ı Nebi olup tüfana doldum
Bir zaman bu mülke İbrahim oldum

Yapdum Beytultâh‘ı taş taşıdmı ben

 

İsmail göründüm bir zaman ey can
İshak Ya‘kub Yûsuf oldum bir zaman
Eyyüb geldüm çok çağırdum el-aman
Kurt yidi vücüdum kan-yaş idüm ben

 

DEYIM
Çoklukla gerçek anlamı dışında bir an1am taşıyan kalıplaşmış sözlere denir. Kısa ve söz1ü anlatım aracıdır. En az iki kelimeyle kurulur. Teşbih, istiare, mecaz ve kinaye unsurlarıyla bir oluşu tasvir veya ifade eder.

 

DEYİŞ

Türk halk dilinde hece vezniyle söylenen şiirlere verilen addır. Türkü, destan, koçaklama, güzelleme, taşlama, nefes, koşma, tekerleme b. gibi şiir türlerinin hepsine deyiş denir. Diğer bir adı da deme’dir. Geleneğe göre bir deyiş en az “üçhane’ ‘(bend) dir. Her deyişin sonundaki hanede, söyleyenin mahlası (tapşırması) bulunur. Aşıkların karşılıklı şiir söylemeleri de deyişme diye anılır.

DEYİŞME
Halk edebiyatında aşıkların karşılıklı şiir söylemelerine denir. En az iki aşık kendi kendilerine veya bilirkişi ve dinleyiciler karşısında belli kaideler içinde karşılaşırlar. Diyalog esasına dayalı karşılaşmada aşıklar birbirini denerler, yenmeye çalışırlar. Bir aşık adayının kabiliyetli olup olmadığını anlamak için de deyişme düzenlendiği olur.

Deyişme şu sıraya göre yapılır:

Merhabalaşma denilen giriş bölümünde aşıklar dinleyicileri selamlamak için genellikle “Hoş geldiniz” “Sefa geldiniz”,“Merhaba” rediflerine bağlı kafiyelerle karşılıklı olarak dörtlükler söylerler.

İkinci bölümde ise, aşıklar ustalarının deyişlerinden örnek okurlar.

Tekerleme denilen üçüncü bölüm ise, asıl deyişmeyi teşkil eder. Ev sahibi (veya yaşlı bir kişi) aşık düz ayak yahut geniş ayakla deyişmeyi açar. Aşıklar konu ve bend sınırlaması olmaksızın verilen oyun üzerinde deyişmeye başlarlar. Aşıkların, birbirlerine karşı asıl hüner gösterme ve üstünlük sağlama gayretleri bu bölümde yer alır. İlk ayak bitince ikinci aşık yeni bir ayak açar. Karşılaşma aynı usulle devam eder. Yarışma devam ettikçe açılan ayak gittikçe dar ayak şeklini alır. Deyşme karşılıklı soru-cevap şekline döner. Aşıklar bu yolla birbirlerinin bilgi ve hünerlerini ölçerler. Lehdeğmez gibi zor şekillere başvurulur. Bu yollarla karşısındakini mat eden aşık, neticede rakibini hicve başlar, taşlama ve takılmalarda bulunur, Deyişmenin sonunda ise aşıklar birbirlerini rahatlatmak, gönül almak için karşılıklı koşmalar okurlar. En sonunda ya bir koşmanın dörtlüklerini ayrı ayrı söylerler veya karşılıklı deyişlerle birbirlerini överek işi tatlıya bağlarlar.
Örnek:
AŞIK ŞENLİK-AŞIK FERYADİ
Şenlik:
Şöhretin vezir payında
Rütbesiyle şana layık

Oturuşun o duruşun
Hem sultana hana layık
Feryadi
Sefa geldin gözüm üzre
Olsam mihmana layık
Şeyhülishm, sadradzam
Doğru Al’Osman ‘a layık.
Şenlik:
Seninle oldum taaşşuk
Gözlerime geldi ışık
Duymadım sen kime aşık
Dillerin Kur’an’a layık.
Feryadi:
Bu düşkün gönlü açarsın
Selim Sırat‘ı geçersin
Kevser ırmak içersin
Olasan cinana layık.
Şenlik:
Kul şenliği eder hürmet
Rikabın kıldım ziya’et
Sana nasib olsun cennet
Huriye gılmana layık,


 

DİPNOTU
Yazarın herhangi bir çalışmasında faydalandığı kaynakları ve alıntıları metnin geçtiği yerde vermesine denir. İlmi dürüstlük açısından bu gereklidir. Dipnotlar ikiye ayrılır.

1Açıklama dipnotları.

2.Kaynak dipnotları

1.Açıklama dipnotları: Yazar metnin geçtiği yerde tezini destekleyecek alıntıları veya ayrıntılı açıklamaları, numara vererek sayfa altına düşer. Toplu olarak çalışmasının sonunda da sıralayabilir.

2.Kaynak dipnotları: Metinde geçtiği yerde birer numara verilerek ilk nottan itibaren eserin sonuna kadar numara takip ettiği gibi, her sayfa veya bölümde ayrı ayrı numara takip edebilir.

DİVAN
Birçok konularını bir araya toplayan esere divan, divanı meydana getirmeye de tedvin denir Kaşgarlı Mahmud’un eserine Divanü Lügati’t-Türk adı bu sebeple verilmiştir. Bir dalda yazılan (kahramanlık, aşk gibi) şiirleri bir araya toplayan mecmualar da ortak Islam kültüründe divan adını almıştı. Giderek yaygınlaşan bu isim, duyan edebiyatında şairin mesnev1erinın dışında diğer şiirlerini bir araya topladığı kitaba ad olmuştur. Klasik Türk edebiyatının ilk zamanlarında divan belli bir sıraya göre düzenlenmişken sona sıra gözetilmemiştir. Sıra gözetilen divanlar müretteh, sıra gözetilmeyen eksik divanlar ise, gayr-ı mürerteb diye adlandırılır. Küçük divanlar ise divançe adıyla anılır.

 

DİVAN
Saz şairlerinin aruzun fâ’ilâtün- fâ’ilâtün- fâ’ilâtün-fâlun kalıbıyla gazel, murabba, muhammes, müseddes biçiminde yazdıkları şiirlerin adıdır. Özel bir ezgiyle okunur. Musammat divanlar davardır. Divan’a saz şairlerince divanI de denir. XVII. yüzyıldan sonra yaygınlaşmıştır.
Dörtlüklerden oluşan divanların kafiye şeması: aaba ccca ddda... şeklindedir. Bu şema ile dörtlüğün kafiye durumuna göre:
aaaa bbba ceca..

abab cccb dddb...

aaab cccb dddb... şeklinde olabilir.

DIVAN EDEBİYATI

Türklerin Müslümanlığı kabul etmelerinden sonra İslam medeniyetinin ilim, inanç ve kuralları etkisinde, Arap ve Fars edebiyatının estetik kaideleri üzerine kurulmuş edebiyata denir. Özellikle Anadolu’da yaygınlaşan bu edebiyat “lslami saray edebiyatı, Enderun edebiyatı, havas edebiyatı, klasik edebiyat, eski edebiyat” gibi kavramlarla anılır, “Divan edebiyatı” sözünün l900’den sonra ortaya çıktığı sanılmakta ve ilk defa kimin kullandığı bilinmemektedir. Bu adlandırılış şairlerin manzumelerini topladıkları eserlere “divan” (bk.) denilmesinden dolayıdır.
Türklerin İslam dinini kabul etmeleriyle, divan edebiyatı ürünleri vermeleri arasında uzun bir zaman geçtiğini görüyoruz.

 

DİYALOG
İki kişinin konuşması anlamına gelen Grekçe bir kelimedir. Edebi terim olarak roman, hikaye ve tiyatro gibi türlerde kahramanların karşılıklı konuşmalarının olduğu gibi yazılmasını ifade eder. En çok dram edebiyatında görülen diyalog, üsluba canlılık katar. Devrik cümle kurmaya daha elverişlidir.Eskiden beri bir çok yazar düşüncelerini diyalog şeklinde yazarak okuyucuları etkilemişlerdir.
Eflatun’un diyalogları ünlüdür.

DİZİN
Bir kitabın içinde geçen yer ve şahıs adları ile deyimlerin alfabetik sıraya göre dizilerek sayfa numaralarının gösterilmesine denir.

 

DÖRTLEME
Türk halk şiirinde dört mısralık kıtalardan meydana gelen na2ım şekillerinin genel adıdır. Divan edebiyatında bir gaze1m beyitlerinin altına aynı vezin ve birinci mısra ile kafiyeli olmak üzere ikişer mısra ekleyerek meydana getirilen murabbaya da bu isim verilir.

DÖŞEME
Türk halk hikayelerinin başında geçen secili sözlere denir. Ayaklı saya adı da verilmiştir. Arapça mukaddime ve medhal, Farsça dibace karşılığıdır. Döşemenin en güzel örnekleri Dede Korkut Hiköyeleri’nin başlarındaki soylamalarıdır. Döşemeler, dinleyenlerin din ve mezhebine göre değişik olur. Sunnilerin dört halifeyi, şiirlerin Hz. Ali ve son iki halifeyi övdükleri gibi...

DRAM
İlkçağlarda ve Ortaçağ’da epope karşısında tiyatro çeşidi eserler için kullanılmışken, XVIII. yüzyılın sonlarından itibaren ciddi, gerçekçi oyunlara ad olmuştur. Kelimenin aslı Yunanca drama (hareket)’dan gelir. Genellikle orta tabaka insanın özel hayatındaki şartları ve çatışmaları, günlük olaylar içinde işler ve aynı tabakanın zevki selimine hitap ederler. Seyircinin duygularına seslenerek onu etkilemeye çalışırlar. Güzel ile faydalıyı bir arada yürütme ve gösterme gayesini güderler. Bunu yaparken de toplumun ahlaki değerlerini daima ön planda tutarlar. Faziletli davranışları göstermek suretiyle insana toplum içindeki vazifelerini hatırlatmak isterler. Bütün bunları sağlayabilmek için de genellikle konuşma diline yakın, bir nesirle kaleme alınırlar. Dramlarda, trajedyalardaki acıklı ve komedyenlerdeki güldürücü taraflar insan hayatında görülen biçimleriyle bir arada işlenirler. Dram XVIII. yüzyılda Fransız filozofu Diderot (1713-1784), Beaumarchais (1732-1799) ve daha bazı yazarların uzun trajedyaya karşı çıkmaları, günlük olayları işleyen oyunları tercih etmeleri üzerine doğdu. Dram ismini de onlar vermişlerdir. Diderot bu oyun türünü şöyle tarif eder:

“Genel üslubunda gerçeğe yönelen, hareketli ve dokunaklı olmaya çalışan, kişilerin özel hayatlarındaki şartlar ve çatışmaları canlandıran, ahlakçı tutumu öne alan nesirle yazılmış dram.”  İngiliz oyun yazarı Shakespeare (1564-1616) klasik tiyatronun üç birlik (konu, zaman, mekan) kuralını hiçe sayan eserler vermiştir Shakespeare, düello, zehirleme, öldürme gibi acı veren olayları, sahnede oluş halinde gösterir; acıklı ve gülünç durumları bir arada yürütür: yüksek kişilerin yanında halktan kişilere de önem verir; nazım ve nesri iç içe kullanır. Bu oyunlar Lessiag, Golthe, Sehiller gibi Alman edebiyatçılarını da etkilemişti. XIX. yüzyılın ilk yarısında da Fransız romantizmi Shakespeare’in ve Alman tiyatrosunun tesiriyle dram türünü geliştirdi. Romantik dram diye adlandırılan türün öncüsü Victor Hugo (1802-1885), romantik dramın beyannamesi sayılan Cromwell (1827) adlı eserinin önsözünde bu türün özelliklerini açıklar.

Romantik dramın başlıca özelliklerini şu maddelerde toplayabiliriz:

1-Üç birlik (konu, zaman, mekan) kuralına uymaz.

2- Hem acıklı hem de güldürücü olaylar, hayatta görüldüğü gibi bir arada yaşanır.

3. Olaylar tarihinden alınabileceği gibi günlük hayattan da alınabilir.

 4- Kişiler her sınıf halktan seçilebilir.

5- Yerli özelliklerin işlenmesine önem verilir.

6- Her türlü çirkin olay, cinayet, vurma vb. sahnede gösterilebilir.

7- Perde sayısı yazarın isteğine bağlıdır.

8- Nazım veya nesir şeklinde yazılabilirler.

Dram türü, doğuşundan bugüne kadar görülen her türlü edebiyat akımı (realizm, natüralizm, sembolizm vb.) içinde varlığını bir takım biçim ve muhteva değişikleri göstererek sürdürmüştür. Halen günümüzde de en çok yazılan ve oynanan ağır başlı, ciddi oyun türü olarak varlığını devam ettirmektedir. Victor Hugo’ııun Hernan oynanışı 1830) adlı dramı, klasiklerle romantikler arasında, şiddetli kavgalara sebep olmuş ve yeni bir tiyatro anlayışına yol açmıştır.

DRAMA
Hayatta yaşanmış veya yaşanması mümkün olan olayları sahnede canlandırma sanatına denir. Olayları oluş halinde gösteren tiyatro eseridir. Bu eserlerde olaylar yazarın ağzından anlatılmaz, eserdeki kişiler doğrudan doğruya söyler veya canlandırır.
Başlıca iki unsur vardır: Olay (vak’a) ve kişiler. Dramadaki olaylar kişiler veya kişilerle onların dışında yar olanlar arasındaki çatışma üzerine kurulur. Bu tür eserlerde de giriş, gelişme ve çözüm gibi bölümler vardır. Giriş’te kişiler, olayla ilgileri ve konu ele alınır. Gelişme’de kişilerin çatışması verilerek olay sürükleyici ve merak uyandırıcı bir duruma sokulur. Çözümde ise olaylar bir sonuca bağlanır.

DRAMATİK
Sahnede canlandırılmak üzere yazılmış eserlerin ortak adı. Eski Yunan edebiyatı sınıflamasına göre epik ve lirik olmayan eserdir.
Dramatik eserler, çağdan çağa değişiklik göstermiştir. Hayatın trajik, komik bir yanını, dini bir tavrı canlandırdığı gibi, traji-komik, melodram veya feeriler, pastoreller gibi gerçek üstü bir olayı konu edinmişlerdir.

DRAMATİZE ETMEK

Bir edebi eseri radyo, televizyon veya sahne oyunu haline getirmek.

DRAMATURG
Dram yazarı. Sahne eserini inceleyen, oyunu sahneye koyma kaidelerini belirten ve bu konuda kendisinden faydalanılan kimse.

DRAMATURGI
Sahne eseri yazarlığı sanatı. Tiyatroda oynanmak için gelmiş eserlerin incelenmesi.

DUBLAJ
Yabancı dilde çekilmiş bir filmin yerli veya başka bir dile çevrilmesi, oyunun seslendirilmesi, tiyatro yahut sinemada oyuncunun rolünü yapmak için hazır olma anlamlarında kullanılır.

DUBLÖR
Tiyatro veya sinemada bir oyuncunun yerini alabilecek kimse. Bir filmde oyuncuyu seslendiren.

DUDAKDEĞMEZ, bk. LEBDEĞMEZ

 

DURAK
Hece vezniyle yazılmış şiirlerde mısraların belli bölümlere ayrıldığı yerlere denir. Durağı aruzdaki takti karşılığı düşünebiliriz. Takti’de kelimeler ortadan bölünebildiği halde, hece vezninde bölünmez. Durak, kulakta ahenkli bir uyum sağlayan söz öbekleri arasında olur.
Beşli, altılı, yedili ve sekizli bir az heceli mısralarda durak bulunmayabilir.
Durakların belirli bir düzeni vardır. 6, 8, 10, 12, 14, 16, gibi çift heceli mısralarda durak mısrayı iki eşit parçaya böler. Bazen eşitlik bozulabilir. Tek heceli mısralarda ise çok heceli kısım mısranın ilk yarısında, az heceli kısım ikinci yarısında yer alır (4+3,6+5 gibi), zaman zaman tersi de görülebilir. Aynı hece kalıbındaki mısraların durak yerleri değişebilir; 1l’li kalıpla söylenen koşmalar 6+5,4+4+3,7+4 kalıplarında olabilir. Aynı kalıptaki bir şiirin bazı mısraları ayrı kalıpta olabilir. Mesela, 6 + 5 kalıbındaki bir şiirin bazı mısraları 4+4+3’e uyabilir. Sözün akışına göre tabii olması gereken duraklar da vezinler ve nazım şekilleri gibi, milli zevkin ahenk unsurlarıdır. Duraklar ve duraklardaki hece sayılarını şöyle gösterebiliriz:

1- İki duraklılar:

(Üçlüler (1+2, 2+1), dörtlüler (1+3, 2+2,3+1), beşliler(2+3, 3+2), altılılar (3+3, 4+2, 2+4), yedililer (3+4, 4+3, 5+2,2+5), sekizliler(4+4, 3+5,5+3, 6+2,2+6), dokuzlular(6+3, 3+6,5+4, 4+5), onlular (5+5, 6+4, 4+6, 7+3, 3 + 7), on birliler (6 + 6, 7 + 5, 5 + 7), on üçlüler (8 + 5), on dörtlüler (7 + 7), on beşliler (8+7, 7+8), on altılılar (8+8), on sekizliler(8 + 10).

2. Üç duraklılar:

 On birliler (4+4+3), on ikililer (4 + 4x4), on üçlüler (4 + 4 + 5), on sekizliler (4+4+ 10).

3.  Dört duraklılar:

On beşliler (4 + 4 + 4 + 3), on altılılar (4+4+4+4+).

4. Beş duraklılar:

On dokuzlular (4 + 4 + 4 + 4 + 3), yirmililer (4+4+4+4+4).

 
DURAK
Halveti tarikatına mensup tasavvuf ehli, ilahiyi bu deyimle de adlandırır.

DURCB-I EMSAL, bk. DARB-I MESEL

DÜBEYT
İki beyit anlamına gelir. Bu sözle rubai türü kastedilir.

DÜĞÜM
Roman, hikaye veya bir piyeste anlatı lan aksiyonun tıkandığı, düğümlendiği yerdir. Bir edebi eserde serimden sonra yaka- da durumlar birbirine girer, olayın akışı karışır. Düğüm, olayların toplandığı, çözüme gitmeden önceki merak uyandıran bölümdür.

 
DÜZ KAFİYE

Her beyit kendi arasında kafiyeli şiirlerdir. Fransız edebiyatından Türk edebiyatına geçmiştir. Eşleme de denilen bu şekil, divan şiirindeki mesneviye benzer. Mesneviden farklı yanları; Mesnevide her beyit bir anlam bütünlüğüne sahiptir; aruzun kısa kalıpları kullanılır; uzun konular işlenir. Düz kafiyede ise bentler arasında anlam ilgisi vardır, aruzun uzun kalıpları ve hece vezni kullanılır; bir kaç beyitli kısa şiirler de yazılır.

Kafiye şeması: aa bb ce çç dd

DÜZ KOŞMA

 
Aşık edebiyatında klasik şemaya uygun düşen koşmaları diğerlerinden ayırmak için kullanılır. Adi koşma da denir. Aşık edebiyatının en çok kullanılan bir koşma tipi olan düz koşmalar hece ölçüsünün 1l’li kalıbıyla yazılırlar. Kafiye düzeni şöyledir: xaza bba ccca veya aaab cccb çççb.

 

DÜZME
Halk edebiyatında yazmak, tertip etmek anlamına kullanılır. Hikaye düzmek, mani düzmek gibi...

DÜZÜM
Aşık edebiyatında bir deyişin bütünü, takım da denir.