BAB
Bir eserin düzenlenmesinde, konuların ele alınıp işlenmesine göre ayrıldığı bölümlerden en geniş olanına verilen ad.

BADE
Üzümden yapılan şarap anlamınadır. Bazen manevi aşk manasına da gelir. Tasavvuf ehli “bade”yi Allah’a ulaşmak için ruha gerekli olan coşkunluk, kendini unutma, kendinden geçme hallerini verecek bir vasıta saymışlardır. Doğrudan doğruya içki olarak kullanıldığında, çoğu zaman bir takım terkiplerle birlikte geçer. Bunların bazıları şöyledir: Bade-i gül-gün; bade-i gül-fam; bade-i gül-renk: Gül renkli, kırmızı şarap; bade-i saad sale: Yüz senelik eski şarap; bade-ı mest: Keskin Şarap

 

BAHARİYE
Nesib kısmı baharı tasvir eden kasidelere denir. Rebiiye adı da verilir. Baharın güzellikleri türlü benzetmelerle anlatılır. Baki’nin Ali Paşa için yazdığı Bahariye’si ünlüdür.

 
BAHR, bk. ARUZ

 

BAHR-I TAVÎL

Vezinli, kafiyeli uzun nesir cümleleri şeklinde oluşturulan divan edebiyatı nazım türüdür. Fe’ilâtün, mefâ’ilün, müstef’ilün gibi cüzler arka arkaya tekrarlanır.  Bahr-ı tavil edebiyatımızda çok az kullanılmıştır.

 

BALAD  
Batı edebiyatına ait bir nazım şekli ve türü. Nazım şekli olarak balad üç uzun bir kısa bendden meydana gelir. Uzun bendlerin mısra sayısı 6-10 arasında değişir. Her bendde eşit mısra vardır. Kısa bend ise 4-5 mısradır. Bu bend Allah’a, krala, prense vb. seslenen ithaf bendidir. Her bendin sonundaki mısra bir çeşit nakarattır; değişmeden tekrarlanır. Kafiyelenmiş şekli kesin değildir; ancak bendlerde ilk dört mısra çoğunlukla çapraz kafiyeye, sonrakiler de sarma kafiyeye uyar.

 

Nazım türü olarak, eskiden bir hikayesi olan kısa lirik şiirlere, her çeşitten duygulu şarkılara balad denirdi. Dini, satirik, trajik vb. olmak üzere her çeşit konuda söylenirdi. Ortaçağ boyunca, özellikle İtalya’da ders sırasında ve müzik eşliğinde söylenen lirik şiirler olarak görüldü. XVII. yüzyıldan bu yana klasik şeklini aldı. Masal ve efsane niteliğindeki bendleri ele alıp işleyen, kısa ve hikayesi olan şiirler olarak kullanıldı. Çağdaş şiirde ise baladın klasik biçimi ve muhtevası değiştirilip genişletilerek hikayelerin yanında felsefi, hikemi ve duygu yönü (lirik) ağır basan baladlar yazıldı.
Türk edebiyatında balad ancak Cumhuriyet edebiyatından sonra kullanılmıştır.

ASILMIŞLARIN BALADI
Olmayın bu kadar katı yürekli,
Ey dünyada kalan insan kardeşler;
Allah da sizden razı olur belki
Sizler acırsanız bizlere eğer:
Şurada asılmışız üçer beşer;
Kuş südüyle beslenen şu bedene
Bir bakın dağılmadan günden güne;
Bakın kül olan kemiklerimize;
Gülmeyin dostlar, bu hale düşene;
Tanrı’dan mağfiret dileyin bize,

Kanun namına öldürüldük diye
Hor görmeyin bizleri; kardeş bilin
Dünyada herkes akıllı olmaz ya,
Biz de böyle olmuşuz neyliyelim.
Madem alnımıza yazılmış ölüm,
Isa Peygambere dua edin de
Yanmaktan cehennem ateşlerinde
Esirgesin bizi, acısın bize.
Etmeyin, işte ölmüşüz bir kere,
Tanrı‘dan mağfiret dileyin bize.

Görmedik bir gün olsun rahat yüzü;
Yağmur sularında yıkandın yunduk,
Kurda, kuşa yedirdik kaşı, gözü;
Gün ışıklarında karardık, yandık;
Kuş gagalarıyla kalbura döndük;
Durmadan kah şu yana, kah bu yana
Esen rüzgarla sallana sallana...
Kargalar geldi kondu üstümüze.
Sakın siz katılmayın bu kervana.
Tanrı’dan mağfiret dileyin bize.
DILEK
Büyük Isa, cümlenin efendisi!
Cehennem ateşinden koru bizi;

Koru bizi, acı da halimize.
Dostlar, görüyorsunuz halimizi;
Tanrı’dan mağfiret dileyin bize.
François Villon (Çev. Orhan Veli )

 
BASİTNAME
Divan şiirinde, yalın Türkçeyle yazılmış gazellere denir. Bu tür gazeller Türki-i basit gazel diye de bilinir. Şairler Arapça ve Farsça kelime ve tamlamaları çok az kullanmışlaradır. Bu yolu deneyenlerin arasında Aydınlı Vısali’nin, Edirneli Nazmi’nin, Tatavlatlı Mahremi’nin ve Şeyh Galib’in adlarını sayabiliriz.
Örnek:
GAZEL
Düşdi bu gönlüm sana hey sevdüğüm

N’ola yakışsan bana hey sevdüğüm

 

Çün seve geldi seve gider seni
Bu gönül önden sona hey sevdüğüm

 

Ayruluk derdi bana bir bun durur

Kim döyer imdi buna hey sevdüğüm

Turmadım uçmak diler gönlüm kuşı

Yüce köşkünden yana hey sevdüğüm

Yüzüni gözler güzel bu uyüzden ay

 Ciceler kalur tana hey sevdüğüm

 
Ağzını öpmek ana ol kim senün
Söğme yok yire ana hey sevdüğüm

Edirneli Nazmi

BEDÎ
Sözü kulağa hoş gelecek ve ruha heyecan verecek şekilde güzelleştirme yollarını gösteren ilim; ilm-i bedi de denir. Belagat ilminin maani ve beyanla beraber üzerinde en çok durulmuş bölümüdür, En eski Arap belagati sınıflandırmasında bu bölüm bulunmuyordu. “Müteahhirin” adı verilen “sonrakiler”’ kelime ve anlamı süslemek için kullanılan bazı sanatları bu adla belirtmişlerdir. Sözün kendi içindeki güzelliği değil, ona dışarıdan ilave dilen güzellikleri anlatır. İlm-i bedi adı altında toplanan sanatlar iki kola ayrılır. Sözle ilgili sanatlar, anlamla ilgili sanatlar

 

BELAGAT

Düzgün ve yerinde söz söylemek. Sözün düzgün, açık, anlaşılır, güzel olmasını; söyleme sebebiyle ve hitap edilene göre düzenlenmesini öğreten bir ilimdir. Belagat ilmi (İlm-i belaga), beliğ (açık, düzgün ve güzel) söz söyleme melekesini kazandırdığı gibi, beliğ bir sözü, beliğ olmayan bir sözden ayırma iktidarını da verir. Üç kısma ayrılır:

1- İlm-i maani, 2- İlm-i beyan, 3- İlmi bedi.

Belagate edebiyatın eski adı diyebiliriz. Edebiyat kelimesi kullanılmaya başlanılınca, belagat onun bir kolu haline girmiştir.

İslam dünyasında belagatin iki yönü vardır:

1-       Tarf-i âlâ(yüce yön): Belagatın en yücesi olan îcaz mertebesidir. Bu mertebe Allah’ın kudreti dahilindedir ve örneği Kuran-ı Kerim ‘dir.

2-       Tarf-i efsel (aşağı yön): İmana hastır. İslam belagatçılarına göre mutlak belagat Kur’an-ı Kerim ‘e mahsustur.

 

BEND
Bir manzumede belli sayıda mısraların meydana getirdiği kümelere denir. Bendler iki, üç, dört, beş, on ve daha çok mısralık bölmeler halinde olabilir. İki mısralık bendlere beyit denir. (Bk. Beyit). Diğer kümelere mısra sayısına göre üçlük, dörtlük, beşlik, onluk adı verilir. Manzumeler bu şekilde bendlerin birleşmesinden meydana gelir. Bendlerin dış yapısı (mısra ve kafiye sistemi) divan edebiyatı ve halk edebiyatında bellidir. Ancak yenileşme devri Türk edebiyatında, özellikle Abdülhak Hamid’in ve onun tesirinde kayan şairlerin denemeleri ile bendlerin mısra sayısı yirmiye kadar çıkarılarak klasik ölçülerin dışına taştı. Kafiyeleniş sistemi de şairin tercihine kaldı. Bir bütünden ayrılmış ama genellikle kendi içinde bir anlam bütünlüğü taşınan yazı parçasına da bend denir. Cumhuriyet devrine kadar gazete makalesine bend-i mahsus adı verilmiştir.

 

BERAAT-İ ISTİHSAL

Sözün başında, eserde anlatılanlara işaret eden kelime ve tabirlere denir. Berat, lügatte “üstün gelmek”, istihsal ise, “yeni ayın görünmesi, yağmurun yağması, çocuğun doğarken çığlık atması” anlamlarına gelir. Bu sanata hüsn-i ibtida adı da verilmiştir. Beraat-ı istihsal’de maksada iki yolla geçilir: Bir münasebet bulunarak veya hiçbir münasebet bulunmayarak, Bunlardan birincisi tahallüs, ikincisi iktidab adını alır. Eskiden manzum veya mensur eserlere maksadı belirten ebedi değeri yüksek ifadelerle giriş yapılırdı. Sinan Paşa’nın Tazarru’name’sinde, Fuzüli’nin Leyla u Mecnun ‘unda, Şeyh Galib’in Hüsn ü Aşk’ında, Cevdet Paşa’nın Belagat-ı Osmanniye’sinde bu sanatın güzel örneklerini buluruz.

 
BERCESTE

Öz, güzel, latif, ince anlamlı, hatıra kolaylıkla gelen; yapısı sağlam mısra, beyit. Mısra için daha çok “mısra-ı berceste” beyit için ise, “beyt-i berceste” şekilleri kullanılır. Bu tamlamalar, ister bir şiirin parçası olsun, ister olmasın, anlam ve yapı bakımından ustaca söylenmiş mısra ve beyitleri adlandırır.

Örnek:
Eğer maksud eserse mısra-i berceste kafidir
Ragıp Paşa
Kişi noksanın, bilmek gibi irfan olmaz
Bursalı Talib
Sitem hep aşinalardan gelür biganeden gelmez
Nabi
Hatırından çıkmasun dünyaya üryan geldiğin
Nabi
Sağ gözü eylemesün sol göze Allah muhtaç
Sümbülzöde Vehbi
Çelebi böyle olur bizde de konser dediğin
Muallim Nıici
Geçmiş zaman olur ki hayali cihan değer
Lâ
Uyduk dil-i divaneye dil uydu hevaya
Ruhî
Su uyur düşmen uyur hasta-i hicrân uyumaz
Şeyh Gâlib

BER-DAR
Asılmış, darağacına çekilmiş. Deyim olarak sevgilinin saçlarına vurulan “Aşık”ı anlatır.
Aşık sevgilinin saçlarına bağlanır. Onlardan kendini alamaz ve onlara asılı kalır. Böylece sevgilinin saçları aşık için darağacı olmuş olur. Aşık çokluk bu durumda mutluluk duyar ve sevgilinin saçları arasında seve seve can verir.

Örnek:
Ayağı yire mi basar zülflne ber-dar olanun
Zevk ü şevk ile virür can ü seri döne döne
Necati

 

BEYDEBA (M.Ö. 1. yy.)

Ahlaki öğütler veren ünlü Kelile ve Dimne’nin yazarı. Hindistan’da yaşadı. Beydeba’nın Sanskritçe’deki adı olan Bidpay “bilginlerin başı” anlamına gelir. Bakü’de doğduğu, Türk aslından geldiği ve Hindistan’a sonradan gittiği söylenir. Zalim Kral Debşelim’i doğru yola getirmek için yazdığı eseri yüzünden hapse atıldı. Sonra affedilerek devletin üst yönetiminde görev verildi.
Beydaba’nın eserinin kahramanlarının çoğu hayvanlardan oluşur. Aslı Sanskritçe olan eser adını ilk bölümdeki Kelile ve Dimne adlanndaki iki çakalın isimlerinden alır. Eser VI. yüzyılda Pehlevi (İran) dili- ne, oradan da Kelile ve Dimne’nin Kitabı adıyla Abdullah İbn el-Mukaffa tarafından Arapçaya çevrildi. Kelile ve Dimne, Batı dillerine de çevrilmiş, birçok şair ve yazarın ilham kaynağı olmuştur. Türkçemde de çeşitli çevirileri vardır.

BEYAN
Sözü açık bir şekilde söylemeyi ifade eder. Belagat ilminin ikincisidir. Kelime, lügatte “kendisiyle delaletin tam olduğu şey” anlamındadır. “Açık oldu” demek olan Arapça bane kökünden gelir.
Beyan, sözü, anlatılmak istenen anlamı tam olarak karşılayabilecek açık ve güzel kullanma yollarını öğretir. Bununla ilgili bütün kaideleri içine alır. Hakikat, mecaz, kinaye, teşbih istiare gibi ebedi sanatları inceler.

BEYÎT
Aynı vezindeki iki mısradan meydana gelen ve bir mana bütünlüğü taşıyan divan edebiyatı nazım şekli ve birimi. Sözlük anlamı “ev”dir. Gazel, kaside ve mesnevi gibi nazım şekilleri bu nazım birimi ile yazılır. Bütün mısraları üç parçaya ayrılır:

Sadr-haşv-aruz
İbtida-haşv-acz.
Birinci mısranın ilk parçasına (cüz’üne) sadr son parçasına aruz, ikinci mısranın ilk parçasına ibtida, son parçasına da acz, darb veya kafiye denir. Her iki mısranın ortasında kalan parçalara da haşv adı verilir. Mısraları birbiri ile kafiyeli olan beyitlere beyt-i musarra denir.

Örnek:
Vurulup tertemiz alnından uzanmış yatıyor

Bir hilal uğruna ya Rab ne güneşler batıyor
Mehmet Akif
Mısraları kafiyeli olmayan beyitler de ferd yahut müfred diye bilinir.
Örnek:
Avazeyi bu aleme Davud gibi sal
Baki kalan bu kubbede bir hoş sada imiş

 

BEZM
Sohbet, muhabbet, içki meclisi demektir. Bu kelime edebi eserlerde ve özellikle divan şiirinde tek başına kullanıldığı gibi, çeşitli tamlamalar halinde de geçer. Bezm-i nûşânûş (durmadan içki içilen meclis); bezm-i vuslat (kavuşma, birleşme meclisi); bezm-i muhabbet (aşk meclisi), bezm-i mey (içki içilen meclis) vb.

Tasavvuf ehlinin yazdığı eserlerde bezm kelimesi çoğu zaman bezm-i elest şeklinde geçer. Bu tamlama ezelde (başlangıcı olmayan zamanda) yapılan toplantı, ruhlar meclisi demektir. “Kalu belâ”, “bezm-i ezel” ve “beli ahdi” diye de bilinir. Bu meclis, Allah ruhlara “Elestü bi Rabbiküm” yani “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” sorusunu sorduğu ve “beli” (evet) cevabını aldığı meclistir.

 

BİBLİYOGRAFYA

Kitap bilgisi, bibliyografi. Kelime, Yunanca bibliyographia’dan gelir. Kitap bilgisi anlamına yabancı dillerde ve Türkçede literatür denir. Osmanlıcada bibliyografya karşılığı olarak esami kütüb, ilm-i kütüb, ilm-i ahval-i kütüb, kitabiyat terimleri kullanılmıştır. Kaynakça da bibliyografyayı karşılayan bir kelimedir. Bibliyografya, Tanzimat’tan sonra Batı’dan dilimize giren bir kelimedir. İlk defa 1891’de kullanıldığı görülür. Bibliyografyaların ilmi çalışmalara büyük katkısı vardır. Aynı konuda daha önce yapılmış araştırmalar ve incelemeler, yayınlan sonuçlar yeni çalışmalar sırasında değerlendirilir.

 

BİLADİYE
Beldeleri konu edinen eserlerdir. Bilad ve büledan kelimeleri beldenin çokluğudur. Biladiyeler esma-yi büledan, kasfde-i büledan gibi adlarla da anılırlar. Bu türde coğrafya kitaplarından başka manzum edebi eserler de görülür. Türk edebiyatında Ferdi, Derviş Ömer Efendi gibi şairler biladiyeler yazmışlardır.

 

BİLDEDANE, bk. İRTİCAL

 

BİLMECE
Her hangi bir şeyin, ad vermeden üstü kapalı vasıflarını anlatarak o şeyin ne olduğunu bilmeyi karşısındakinden isteyen sözlü oyun. Halk edebiyatı türüdür. Genellikle manzum düzenlenir.
Bilmeceler için yer yer tanılmaca, atlımesel, atlı hekat, bilmeli matul, ecal, metel, matal  gibi tabirler de kullanılır. Bazı bilmeceler “matel metal matatar... vb.” şeklinde de başlar.

 

BİYOGRAFYA
Bir kimsenin hayatını anlatan kitaplardır. Eskiden terceme-i hal (hal tercümesi) ve çokluğu teracim-i ahval denirdi. Zamanımızda daha çok Fransızca biographie’den Türkçemize giren biyografya veya biyografi kullanılır. Biyografyalarda kişinin doğum tarihi, yeri, ailesi, öğrenimi, çalışma hayatı anlatılır. Bir kişinin hayatının bir başkası tarafından yazılması biyografya edebiyatının temel özelliğidir.

 

BOZLAK
Halk edebiyatında bir ezgi türüdür. Konusunu aşiret kavgalarından, kan davalarından, aşk maceralarından almıştır. Çokluk Güney ve Orta Anadolu bölgelerinde söylenir. Afşar Bozlağı, Urum Bozlağı gibi çeşitleri vardır.

BUYRUK
Tarikat büyüklerinin tarikatın adab, erkan ve tutulan yolun mahiyetini veciz şekilde anlatan manzum ve mensur sözleri. Özellikle Bektaşilikte önemlidir.

Cevleti şeyhi Aziz Mahmud Hüdai’ nin bir buyruğu:
Buyruğın tut rahmanun Tevhide gel tevhide