SÖZCÜK (KELİME)
Sözcükte Anlam
Dilin insanlar arasında anlaşmayı sağlayan, anlamlı veya anlamsız en küçük birimine sözcük denir. Sözcükler kullanıldıkları cümleye göre anlam ve görev kazanırlar. Burada sözcüklerin anlamsal nitelikleri üzerinde durulacaktır.
örneğin, "bakmak" sözcüğünün kazanabileceği anlamlardan bazılarını örnek cümleler içerisinde kullanarak inceleyelim:
Þ Baktım; ama arabadan inanlerin arasında onu göremedim.
(Bakışı bir şeyin üzerine çevirmek)
Þ Bu sözcüğün anlamını bulmak için birkaç sözlüğe baktım.
(İncelemek, araştırmak)
Þ Yalının limana bakan penceresinden çevreyi seyrediyordu.
(Yüzü bir yöne doğru olmak)
Þ Bu taya iyi bakarsanız ileride çok iyi bir at olur.
(Bir şeyin gelişmesi için emek vermek)
Þ Üç çocuklu bir aileye bakıyor.
(Beslemek, geçindirmek)
Þ Evin bütün işlerine o bakıyor.
(İlgilenmek)
Þ Baktım ki laftan anlamıyor, sesimi kestim.
(Anlamak, farkına varmak)
Temel Anlam
Bir sözcük söylendiğinde aklımıza ilk gelen, kavrayışımızda ilk uyandırdığı anlamdır. Kısacası, bir sözcüğün biçimlenmesinde, kuruluşunda esas olan anlamdır.
Örnek :
Þ Boğazımda bir yanma var. (Temel Anlam)
Þ Ayağında eski bir spor ayakkabı var.
Þ Biraz sonra toprak bir yola girdik.
Þ Kanadı kırık bir martı gördüm.
Þ Yataktan kalkarken başımı duvara çarptım.
Þ Dün gece erken yattım.
Þ Sıcak çorbayı içince rahatladım.
Þ Dolaptan temiz elbiselerini çıkardı.
Þ Ahmet'in burnu iyi koku alır.
Þ Ağzında yaralar oluşmuştu.
Þ Elini hırsla masaya vurdu.
Þ İri hantal gövdesini zorlukla sürüklüyor gibiydi.
Þ Gölün kıyılarını yapraksız, bodur ağaçlar kuşatmıştı.
Bir sözcüğe temel anlamının dışında yeni yeni anlamlar yükledikçe anlamının da derece derece soyutlaştığı görülür.
Örnek :
Þ Törende, Kurdeleyi köyün muhtarı kesti. (Somut temel anlam)
Þ Patates doğrarken parmağını kesti. (Somut yan anlam)
Þ Oyun kağıdını ortadan kesti. (Somut yan anlam)
Þ Onunla olan bütün ilişkisini kesti. (Soyut mecaz anlam)
Bir sözcük tek başına kullanıldığında temel anlamını korur. Ancak cümle içinde temel anlamından uzaklaşabilir.
Örnek :
"Kaçmak" sözcüğünün temel anlamı "bir yerden gizlice ve çabucak uzaklaşmak"tır.
Þ "Ben çalışmaktan hiçbir zaman kaçmam." cümlesinde temel anlamından uzaklaşmıştır.
Sözcüklerin Temel Anlamlarıyla İlgili Dikkat Edilecek Noktalar :
Temel anlamı somut olan sözcükler, öncelikle somut ve mecaz anlamlar kazanır.
Örnek :
"ateş" sözcüğü, temel anlamıyla düşünüldüğünde "bir nesnenin etrafa ısı ve ışık yayarak yanması" biçiminde açıklanabilir, temel anlamı somuttur.
Þ Gençler, kumsalda büyük bir ateş yakmışlardı. (Temel anlam)
Þ Hastanın ateşi sabaha kadar düşmüştü. (Somut yan anlam)
Þ Şu yağan kar bile yüreğimdeki ateşi söndüremez. (Soyut mecaz anlam)
